ოპიოიდებზე დამოკიდებულება
ოპიოიდები არის ძლიერი ტკივილგამაყუჩებელი პრეპარატები, რომლებიც მოქმედებენ თავის ტვინში ტკივილის სიგნალების ბლოკირებით. ისინი ხელს უწყობენ ენდორფინების გამოყოფას, რაც იწვევს სიამოვნების განცდას.
ოპიოიდები იყოფა ორ კატეგორიად:
ბუნებრივი და ნახევრად სინთეზური (მაგ.: მორფინი, კოდეინი, ოქსიკოდონი, ჰეროინი)
სინთეზური (მაგ.: ფენტანილი, მეტადონი, ტრამადოლი)
ოპიოიდებზე დამოკიდებულება წარმოადგენს რთულ და სერიოზულ დაავადებას, რომელიც ხასიათდება ძლიერი ფიზიკური და ფსიქიკური დამოკიდებულებით ოპიოიდების მიმართ. მოკლევადიანი გამოყენებაც კი შესაძლოა გახდეს დამოკიდებულების და ზედოზირების მიზეზი.ეს ნივთიერებები, რომელთა შორისაც შედიან მედიკამენტები, როგორიცაა მორფინი, კოდეინი, ოქსიკოდონი, და ჰეროინი, ძლიერ ზემოქმედებას ახდენენ ტვინის ნეიროქიმიურ სისტემაზე. იწვევენ ეიფორიის, ტკივილის გაყუჩების და განმეორებადი მიღებისას ძლიერი დამოკიდებულების განვითარებას.
დამოკიდებულება იწყება მაშინ, როდესაც ორგანიზმი ეჩვევა პრეპარატის ეფექტს და საჭიროებს უფრო მაღალ დოზებს იგივე შედეგის მისაღწევად.
თავდაპირველად ოპიოიდების მიღება ტკივილის შესამსუბუქებლად ან სიამოვნებისთვის ხდება, მაგრამ დროთა განმავლობაში, ორგანიზმში იწყება პრეპარატის მოთხოვნილება არა მხოლოდ ტკივილის გასაქრობად, არამედ ნორმალური ფუნქციონირებისთვის.
ოპიოიდები იწვევს ფიზიკურ და ფსიქოლოგიურ დამოკიდებულებას:
- ფიზიკური დამოკიდებულება – ორგანიზმი ეგუება პრეპარატს და შეწყვეტის შემთხვევაში ვითარდება აბსტინენციის (გამოსვლის) სიმპტომები.
- ფსიქოლოგიური დამოკიდებულება – ადამიანს უჩნდება წინააღმდეგობის გაწევის უუნარობა, რადგან ოპიოიდების მიღება ხდება ემოციური და ფსიქოლოგიური კომფორტისთვის აუცილებელი
იცოდით, რომ ოპიოიდებზე დამოკიდებულება მთელ მსოფლიოში მილიონობით ადამიანს აწუხებს და ყოველწლიურად ათასობით ადამიანს სიცოცხლეს ართმევს?
მოკლევადიანი და გრძელვადიანი ეფექტები:
გრძელვადიანი მოხმარებისას:
– ტვინი ამცირებს ენდორფინის ბუნებრივ გამოყოფას,
– საჭიროა უფრო მაღალი დოზა იმავე ეფექტის მისაღწევად (ტოლერანტობის განვითარება),
– თუ მომხმარებელი არ იღებს მომატებულ დოზას, იწყება სიმპტომები:
- ტკივილის გაუარესებული შეგრძნება,
- კანზე გამონაყარის გაჩენა,
- დაღლილობა,
- დიარეა
- სუნთქვის დათრგუნვა – მაღალი დოზის მიღებისას შესაძლოა ფატალური შედეგი დადგეს;
- ღვიძლისა და თირკმლის დაზიანება;
- ფსიქიკური ჯანმრთელობის გაუარესება – დეპრესია, შფოთვა, ფსიქოზური სიმპტომები;
- სოციალური და სამართლებრივი პრობლემები:
ზოგი ადამიანი იწყებს არალეგალური ოპიოიდების მოხმარებას,
ხშირად მიმართავენ ჰეროინს ან ფენტანილს, რაც ზედოზირების მთავარ მიზეზად ითვლება.
რისკ-ფაქტორები
განსაკუთრებით მაღალია დამოკიდებულების განვითარების რისკი, თუ ადამიანი:
- ახალგაზრდაა (განსაკუთრებით თინეიჯერები და 20-ანი წლების დასაწყისი),
- ჰყავს ოჯახის წევრები, რომლებსაც ჰქონდათ ნივთიერებებზე დამოკიდებულება,
- ცხოვრობს სტრესულ გარემოში (უმუშევრობა, სიღარიბე),
- აქვს რთული ოჯახური ან სოციალური ურთიერთობები,
- გამოუცდია ფიზიკური ან სექსუალური ძალადობა,
- აწუხებს დეპრესია, შფოთვა ან PTSD,
- აღენიშნება რისკიანი ქცევები (მათ შორის, მძიმე ალკოჰოლური ან თამბაქოს მოხმარება),
- ქალებს აქვთ განსაკუთრებული რისკი, რადგან:
- მათ უფრო ხშირად აწუხებთ ქრონიკული ტკივილი,
- უფრო მაღალი დოზები ენიშნებათ და უფრო ხანგრძლივად იღებენ ოპიოიდებს,
- უფრო მაღალია ფსიქოლოგიური და ფიზიოლოგიური მიდრეკილება ოპიოიდებზე დამოკიდებულებისკენ.
რა შეიძლება იწვევდეს ოპიოიდებზე დამოკიდებულების განვითარებას:
- საჭიროების წარმოშობა: ოპიოიდებზე დამოკიდებულება ხშირად იწყება, ტკივილის მართვისთვის გამოწერილი მედიკამენტების ბოროტად გამოყენებით.
- გენეტიკური ფაქტორები: გენეტიკური მიდრეკილება მნიშვნელოვანი როლს ასრულებს.
- სოციალური და ფსიქოლოგიური ფაქტორები: სტრესი, ტრავმა, დეპრესია და სოციალური იზოლაცია დამოკიდებულების განვითარების რისკს ზრდის.
როგორ შეიძლება ავიცილოთ თავიდან ოპიოიდებზე დამოკიდებულება?
- გამოიყენეთ ოპიოიდები მხოლოდ უკიდურესი საჭიროების შემთხვევაში (არაუმეტეს 3 დღის განმავლობაში).
- ყოველთვის ჰკითხეთ ექიმს ალტერნატიული მკურნალობის მეთოდებზე.
- არასოდეს გააზიაროთ ოპიოიდები სხვებთან და არ მიიღოთ სხვისი დანიშნული პრეპარატები.
- ქრონიკული ტკივილისთვის ეძებეთ სხვა მკურნალობის გზები (ფიზიოთერაპია, არაოპიოიდური მედიკამენტები და სხვ.).
- თუ აღარ იყენებთ ოპიოიდურ პრეპარატებს, გაანადგურეთ ისინი
- არ შეწყვიტოთ ოპიოიდების მიღება მკურნალის გარეშე, რადგან უეცარმა შეწყვეტამ შესაძლოა გამოიწვიოს მძიმე აბსტინენციის სიმპტომები.
მკურნალობა მოითხოვს კომპლექსურ მიდგომას:
- მედიკამენტური თერაპია: ნარკოლოგის და ფსიქიატრის მიერ შეირჩევა საჭირო მკურნალობა.
- ფსიქოთერაპია: კოგნიტიურ-ბიჰევიორული თერაპია (CBT) და მოტივაციური ინტერვენცია ეფექტურია ფსიქოლოგიური პრობლემების მართვაში.
- სოციალური მხარდაჭერა: ოჯახის და მეგობრების ჩართულობა, ასევე რეაბილიტაციის ჯგუფებში მონაწილეობა, ძალიან მნიშვნელოვანია.
ოპიოიდებზე დამოკიდებულება რთული, მაგრამ გადალახვადი მდგომარეობაა. რაც უფრო ადრე დაიწყება მკურნალობა, მით უკეთესი შედეგის მიღწევაა შესაძლებელი.
პირველი ნაბიჯი – გადაწყვეტილების მიღებაა!
🔹 აღიარეთ პრობლემა – მნიშვნელოვანია, რომ ადამიანმა გააცნობიეროს, რომ ოპიოიდებზე დამოკიდებულება ჯანმრთელობისთვის სერიოზული საფრთხეა.
🔹 მოემზადეთ ცვლილებისთვის – მოიფიქრეთ მიზეზები, რის გამოც გსურთ დამოკიდებულების დაძლევა (მაგ.: ჯანმრთელობა, ოჯახი, კარიერა).
🔹 მხარდაჭერა – ენდეთ ახლობლებს ან მხარდამჭერ ჯგუფებს, რომლებიც გაგიგებენ და დაგეხმარებიან.
ექიმთან ვიზიტისთვის მომზადება:
- ჩამოწერეთ ყველა წამალი, რომელსაც იღებთ (მათ შორის – სამედიცინო და არალეგალური პრეპარატები).
- ჩამოწერეთ სიმპტომები, რასაც განიცდით (მაგ.: ტკივილი, შფოთვა, განწყობის ცვალებადობა).
- მოამზადეთ კითხვები ექიმისთვის, მაგალითად:
- რა არის საუკეთესო გზა ოპიოიდებზე დამოკიდებულების დასაძლევად?
- როგორ შევამცირო აბსტინენციის სიმპტომები?
- არსებობს თუ არა ალტერნატიული ტკივილგამაყუჩებლები?
- რა მეთოდები არსებობს რეციდივის თავიდან ასაცილებლად?