ჰალუცინოგენები
ჰალუცინოგენები არის ქიმიური ნივთიერებები, რომლებიც ცვლიან აღქმას, აზროვნებას და ცნობიერებას, რაც ვლინდება ჰალუცინაციებით, ილუზიებით და შეცვლილი ცნობიერებით. დაავადებათა საერთაშორისო კლასიფიკაციით (ICD), ჰალუცინოგენების მოხმარებას მინიჭებული აქვს სპეციფიკური კოდი.
ჰალუცინოგენების უმეტესობა კლასიფიცირებულია I კატეგორიის ნარკოტიკებად, რაც ნიშნავს, რომ მათ არ აქვთ განსაკუთრებული სამედიცინო დანიშნულება და აქვთ ბოროტად გამოყენების მაღალი რისკი.
ჰალუცინოგენების ძირითადი ტიპებია:
- კლასიკური ჰალუცინოგენები – LSD (ლიზერგინმჟავას დიეთილამიდი), ფსილოციბინი (მაგიური სოკოები), DMT (დიმეთილტრიპტამინი)
- დისოციაციური ჰალუცინოგენები – PCP (ფენციკლიდინი), კეტამინი, DXM (დექსტრომეტორფანი)
- დელირიანტები – ატროპინი, სკოპოლამინი
კლასიკური ჰალუცინოგენები, რომლებიც ასევე ცნობილია როგორც ფსიქოდელიური პრეპარატები, ერთ-ერთი უძველესი ნარკოტიკული კლასია. ზოგიერთი მათგანი ბუნებრივად გვხვდება და ისტორიულად გამოიყენებოდა სხვადასხვა კულტურებში სამკურნალო და სასულიერო რიტუალებისთვის.
თანამედროვე სინთეზური ჰალუცინოგენები უფრო გვიან შეიქმნა. მაგალითად:
- MDMA (ექსტაზი) – 1914 წელს შეიქმნა
- LSD (ლიზერგინის მჟავის დიეთილამიდი) – 1938 წელს
- კეტამინი და PCP – 1950-იან წლებში
კვლევები აჩვენებს, რომ ზოგიერთმა ჰალუცინოგენმა შეიძლება გამოიწვიოს დამოკიდებულება, მაგ.:დისოციაციური პრეპარატები (PCP, კეტამინი) და MDMA დამოკიდებულების უფრო მაღალ რისკს შეიცავს.
ჰალუცინოგენური გამოცდილება იწყება ექსპერიმენტირებით, რომელიც შეიძლება გადაიზარდოს პერიოდულ მოხმარებაში და, საბოლოოდ, იქცეს დამოკიდებულებად. ეს პროცესი რამდენიმე ეტაპს მოიცავს:
- მოხიბვლა – ახალი შეგრძნებების, არარეალური სამყაროს აღმოჩენის სურვილი.
- რეალობისა და ილუზიის საზღვრების წაშლა – ადამიანი ვერ აცნობიერებს, სად არის რეალობა და სად ჰალუცინაცია.
- ფსიქოლოგიური დამოკიდებულება – როდესაც ადამიანი მუდმივად ეძებს მსგავს გამოცდილებას, რაც რეალური ცხოვრების ინტერესებს ჩრდილავს.
- შესაძლო ფსიქოზი ან დეპერსონალიზაცია – მდგომარეობა, როდესაც ინდივიდს უჭირს გარე სამყაროსთან ადეკვატური კავშირი.
გრძელვადიანი გამოყენების შემთხვევაში, PCP-ს, კეტამინის ან MDMA-ს შეწყვეტამ შეიძლება გამოიწვიოს ძლიერი აბსტინენცია.
ჰალუცინოგენების ეფექტს განსაზღვრავს მათი თავის ტვინზე განსხვავებული მოქმედების მექანიზმი.
- კლასიკური ჰალუცინოგენები სეროტონინერგულ ნეირონულ კავშირებს. სეროტონინი მნიშვნელოვან როლს ასრულებს განწყობის, სენსორული აღქმისა და ფიზიოლოგიური პროცესების კონტროლში.
- დისოციაციური პრეპარატები ნაწილობრივ თრგუნავენ ნეიროტრანსმიტერ გლუტამატის აქტივობას, რაც გავლენას ახდენს შემეცნებაზე, ემოციებზე და ტკივილის აღქმაზე.
ტვინზე ჰალუცინოგენების გავლენა დამოკიდებულია მიღებული დოზის რაოდენობაზე, ადამიანის განწყობაზე და იმ გარემოზე, სადაც პრეპარატს მოიხმარენ.
დამოკიდებულების ნიშნები:
დამოკიდებულების ნიშნები გამოვლინდება მინიმუმ 12 თვის განმავლობაში:
- ნარკოტიკზე მუდმივი ფიქრი და მისი გამოყენების დაგეგმვა.
- მოხმარების მომატებული სიხშირე და მაღალი დოზები.
- სოციალური, პროფესიული ან აკადემიური პრობლემები ნივთიერების მოხმარების გამო.
- რეგულარული შფოთვა, დეპრესია ან პარანოია ნივთიერების გარეშე ყოფნისას.
- ცდილობს შეწყვიტოს, მაგრამ ვერ ახერხებს.
- ფიზიკური ან ფსიქოლოგიური გვერდითი ეფექტების იგნორირება და მოხმარების გაგრძელება.
- განსაკუთრებული ინტერესი “სულიერი გამოცდილებების” ან “რეალობის შეცვლის” მიმართ, რომელიც არ შეიძლება მიღწეულ იქნას ჰალუცინოგენების გარეშე.
ყველაზე გავრცელებული კლასიკური ჰალუცინოგენები
LSD
- ერთ-ერთი ყველაზე ძლიერი ჰალუცინოგენია.
- არსებობს აბების, თხევადი ან ქაღალდის პატარა ნაჭრების სახით.
- იწვევს ძლიერ ჰალუცინაციებს და აღქმის შეცვლას.
ფსილოციბინი (“ჯადოსნური სოკოები”)
- მისაღები ფორმებია უმი, გამშრალი ან ჩაიში მოხარშული.
- ეფექტები მსგავსია LSD-სთან – იწვევს ჰალუცინაციებს და სენსორულ პათოლოგიებს.
ექსტაზი (MDMA, “მოლი”)
- სინთეზური პრეპარატია, რომელიც ხელმისაწვდომია ტაბლეტების სახით.
- აერთიანებს ჰალუცინოგენურ და სტიმულაციურ ეფექტებს, რაც პოპულარულს ხდის კლუბებში.
DMT
- ბუნებრივად არსებული ჰალუცინოგენია, რომელიც ათასწლეულების განმავლობაში გამოიყენებოდა სხვადასხვა რიტუალებში.
- შეიძლება მოხმარებული იყოს მოწევით, შესუნთქვით ან სასმელში.
- იწვევს ძლიერ ფსიქოაქტიურ ეფექტებს, რომლებიც 30-45 წუთი გრძელდება.
ყველაზე გავრცელებული დისოციაციური ჰალუცინოგენები
PCP (ანგელოზის მტვერი)
- სინთეზური ნარკოტიკია, რომელიც ხელმისაწვდომია თხევადი, ფხვნილის ან აბების სახით.
- ცვლის ტკივილის აღქმას, იწვევს ეიფორიას, მაგრამ ასევე შეიძლება გამოიწვიოს აგრესია.
კეტამინი
- შესაძლებელია არსებობდეს აბების, ფხვნილის ან თხევადი ფორმით.
- გამოიყენება როგორც მედიკამენტი, მაგრამ მისი ბოროტად გამოყენება ხშირია.
- იწვევს რეალობისგან მოწყვეტას.
დექსტრომეტორფანი (DXM)
- ხველისა და გაციების საწინააღმდეგო პრეპარატებში გვხვდება.
- მაღალ დოზებში იწვევს ჰალუცინაციებს და ეიფორიას.
ჰალუცინოგენების მოხმარების შესაძლო შედეგები:
ფსიქიკური და ემოციური:
- ჰალუცინაციები და პარანოია
- გამწვავებული შფოთვა და პანიკური შეტევები
- დეპერსონალიზაცია (რეალობისგან მოწყვეტის შეგრძნება)
- პოსტ-ჰალუცინოგენური აღქმის დარღვევა (HPPD) – შესაძლოა, ჰალუცინაციები გაგრძელდეს ნივთიერების მიღების შემდეგაც
- ფსიქოზური აშლილობების პროვოცირება (განსაკუთრებით მგრძნობიარე ადამიანებში)
ფიზიკური შედეგები:
- გულისრევა, თავბრუსხვევა
- მაღალი ან დაბალი არტერიული წნევა
- გულისცემის აჩქარება
- სასიკვდილო დოზის ნაკლებობა, მაგრამ არაპირდაპირი საფრთხეები (სატრანსპორტო შემთხვევები, თვითდაზიანება)
დისოციაციური პრეპარატების ხანგრძლივი გამოყენება ასევე იწვევს:
- ამნეზიას (მეხსიერების დაკარგვა)
- სუიციდურ აზროვნებას
- საუბრის პრობლემებს
შესაძლო რისკფაქტორები:
- ფსიქიკური ჯანმრთელობის პრობლემები – შიზოფრენია, ბიპოლარული აშლილობა და PTSD ზრდის ფსიქოზური რეაქციების რისკს.
- სოციალური და გარემო ფაქტორები – ჯგუფური ზეწოლა, წვდომა ჰალუცინოგენებზე.
- გენეტიკური მიდრეკილება – ნეირობიოლოგიური ფაქტორები, რომლებიც გავლენას ახდენს ნეიროტრანსმიტერების რეგულაციაზე.
მკურნალობის მეთოდები:
- ფსიქოთერაპია
- კოგნიტიურ-ბიჰევიორული თერაპია (CBT) – აკვიატებული აზრების და არასწორი აღქმის იდენტიფიცირება.
- მედიკამენტური თერაპია
- ანტიფსიქოზური საშუალებები ფსიქოზის ან ჰალუცინაციებით გამოწვეული აგზნებისას.
- ანტიდეპრესანტები ან ბენზოდიაზეპინები შფოთვის ან დეპრესიის შესამცირებლად.
- მხარდაჭერის ჯგუფები და რეციდივის პრევენცია
- ფსიქო-საგანმანათლებლო პროგრამები
- უსაფრთხო გარემოს შექმნა და ტრიგერების თავიდან აცილება
რეციდივის პრევენცია
მკურნალობის შემთხვევაშიც კი, შეიძლება ადამიანი მოხმარებას დაუბრუნდეს, განსაკუთრებით მაშინ, თუ დროის დიდ ნაწილს ატარებს დამოკიდებულებთან ან იმ ადგილებში სადაც მოიხმარენ.
თუ ფიქრობთ, რომ ხელახლა დაიწყებთ მოხმარებას, დაუკავშირდით ფსიქიკური ჯანმრთელობის სპეციალისტს ან თქვენს ფსიქოლოგს, რათა თავიდან აიცილოთ რეციდივი.
გამკლავება და მხარდაჭერა
ამ რჩევების გამოყენება შეიძლება დაგეხმაროთ ჰალუცინოგენის მოხმარების სურვილთან გამკლავებაში:
- დაისახეთ მთავარი მიზანი: არ მოიხმაროთ.
- თავი აარიდეთ რისკს: უთხარით საკუთარ თავს, რომ თუნდაც ერთი დოზა ძალიან სახიფათოა, რადგან ერთი ხშირად იწვევს შემდეგს.
- დახმარებისთვის მიმართეთ ახლობლებს: აღიარეთ, რომ მხოლოდ ნებისყოფა საკმარისი არ არის გასამარჯვებლად. სთხოვეთ ოჯახის წევრს ან მეგობარს, რომ დაგეხმაროთ მკურნალობის გეგმის შესრულებაში.
- იცოდეთ და მოერიდეთ ტრიგერებს: ამოიცანით სიტუაციები ან გრძნობები, რომლებიც მოხმარების სურვილს იწვევს, და შეეცადეთ მათგან თავი შორს დაიჭიროთ.
ექიმთან ვიზიტისთვის მომზადება
თუ გადაწყვიტეთ დახმარების ძიება, თქვენ უკვე გადადგით მნიშვნელოვანი ნაბიჯი!
რა შეგიძლიათ გააკეთოთ ვიზიტამდე:
- ჩაწერეთ ყველა განცდა და ფიქრი: მოინიშნეთ, რა იწვევს მოხმარების სურვილს, სცადეთ თუ არა მისი დაძლევა და როგორ იმოქმედა ჰალუცინოგენების მოხმარებამ თქვენს ცხოვრებაზე.
- ჩამოწერეთ პირადი ინფორმაცია: შეიტანეთ ის ძირითადი სტრესორები ან ცხოვრებისეული ცვლილებები, რომლებიც შესაძლოა გავლენას ახდენდეს თქვენს ქცევაზე.
- დაასახელეთ ყველა მედიკამენტი: მოიტანეთ ინფორმაცია ყველა წამლის, ვიტამინის, ბალახისა და დანამატის შესახებ, რომელსაც იღებთ, ასევე მათი დოზები.
- გაიხსენეთ ჯანმრთელობის სხვა პრობლემები: ჩაწერეთ თქვენი ფიზიკური ან ფსიქიკური ჯანმრთელობის პრობლემები და მათი მკურნალობა.
- შეკითხვები ექიმისთვის: მოამზადეთ კითხვების სია, რომ ვიზიტის დრო მაქსიმალურად ეფექტურად გამოიყენოთ.