სააფთიაქო მედიკამენტების არამიზნობრივი გამოყენება
სააფთიაქო მედიკამენტების არამიზნობრივი გამოყენება არის წამლის მიღება ისეთი ფორმით ან რაოდენობით, რომელიც არ არის განსაზღვრული ექიმის მიერ. ის მოიცავს ყველაფერს – მეგობრის რეცეპტით გამოწერილი ტკივილგამაყუჩებლის მიღებიდან ეიფორიის მისაღებად, დამამშვიდებლებისა და სტიმულატორების ჭარბად გამოყენებამდე. მედიკამენტების არამიზნობრივი მოხმარება შეიძლება ქრონიკულ და კომპულსიურ დამოკიდებულებაში გადაიზარდოს.მისი მოხმარება ხშირად იწყება ტკივილის, შფოთვის ან უძილობის საწინააღმდეგოდ წამლის გამოყენებით.
დამოკიდებულების განვითარება მოიცავს შემდეგ ეტაპებს:
- ექსპერიმენტული მოხმარება – წამლის ცალკეული მიღება, ეფექტურობის შემთხვევაში ქცევის გამეორება.
- ტოლერანტობის განვითარება – დროთა განმავლობაში, იგივე ეფექტის მისაღებად საჭიროა უფრო მაღალი დოზა.
- ფსიქოლოგიური და ფიზიკური დამოკიდებულება – ადამიანი ვეღარ ფუნქციონირებს წამლის გარეშე.
- გამწვავებული დამოკიდებულება – წამლის მიღება ხდება აუცილებელი ყოველდღიური ფუნქციონირებისთვის.
სააფთიაქო მედიკამენტების არამიზნობრივი მოხმარება მზარდი პრობლემაა, რომელიც ყველა ასაკობრივ ჯგუფზე ახდენს გავლენას, მათ შორის მოზარდებზე.
სააფთიაქო წამლების ბოროტად გამოყენების ნიშნები და სიმპტომები დამოკიდებულია მიღებულ მედიკამენტზე. ყველაზე ხშირად არამიზნობრივად იყენებენ ფსიქოაქტიური თვისებების მქონე წამლებს, როგორიცაა:
- ოპიოიდები – გამოიყენება ტკივილის გასაყუჩებლად .
- დამამშვიდებლები და საძილე საშუალებები – გამოიყენება შფოთვისა და უძილობის სამკურნალოდ (მაგ., ალპრაზოლამი – Xanax, დიაზეპამი – Valium, ზოლპიდემი – Ambien)
- სტიმულატორები – გამოიყენება ყურადღების დეფიციტისა და ჰიპერაქტივობის (ADHD) ან ძილის დარღვევების სამკურნალოდ.
რეცეპტული წამლების ბოროტად გამოყენების შესაძლო ნიშნები:
ოპიოიდები
- ყაბზობა
- გულისრევა
- ეიფორიის შეგრძნება
- სუნთქვის შენელება
- ძილიანობა
- დაბნეულობა
- კოორდინაციის დარღვევა
- ტოლერანტობის განვითარება (უფრო მაღალი დოზების საჭიროება)
- ტკივილის მიმართ მგრძნობელობის გაძლიერება
შფოთვის საწინააღმდეგო საშუალებები და დამამშვიდებლები
- ძილიანობა
- დაბნეულობა
- არამდგრადი სიარული
- გაურკვეველი მეტყველება
- კონცენტრაციის გაძნელება
- თავბრუსხვევა
- მეხსიერების პრობლემები
- სუნთქვის შენელება
სტიმულატორები
- მომატებული ყურადღება
- ეიფორიის შეგრძნება
- არარეგულარული გულისცემა
- მაღალი არტერიული წნევა
- სხეულის ტემპერატურის მომატება
- მადის დაქვეითება
- უძილობა
- მოუსვენრობა
- შფოთვა
- პარანოია
სხვა ნიშნები
- რეცეპტების გაყალბება, მოპარვა ან გაყიდვა
- გამოწერილზე უფრო მაღალი დოზის მიღება
- გაღიზიანებადობა, განწყობის მკვეთრი ცვლა
- ძილის რეჟიმის ცვლილება – ან გადაჭარბებული ძილიანობა, ან უძილობა
- არასწორი გადაწყვეტილებების მიღება
- არაბუნებრივი ენერგიულობა ან პირიქით – ძლიერი სიზარმაცე
- წამლის ვადაზე ადრე ამოწურვა და ახალი რეცეპტების ხშირი მოთხოვნა
- ერთი და იმავე წამლის რამდენიმე ექიმისგან გამოწერა (ე.წ. “დოქტორ შოპინგი”)
მოზარდები და ზრდასრულები ხშირად ბოროტად იყენებენ მედიკამენტებს შემდეგი მიზეზების გამო:
- ეიფორიის ან “მაღალი” შეგრძნების მისაღებად
- დასვენებისა და სტრესის შესამცირებლად
- ტკივილის გასაყუჩებლად
- მადის დასაქვეითებლად
- მოტივაციისა და ყურადღების გასაუმჯობესებლად
- ნივთიერების ეფექტების გამოსაცდელად
- დამოკიდებულების შესანარჩუნებლად და აბსტინენციის თავიდან ასარიდებლად
- სოციალურ წრეში ინტეგრაციისთვის
- სკოლასა და სამსახურში უკეთესი შედეგის მიღწევისთვის
შესაძლო რისკ-ფაქტორები:
- წარსულში ან ამჟამად არსებული დამოკიდებულება სხვა ნივთიერებებზე, მათ შორის ალკოჰოლსა და თამბაქოზე
- ოჯახური ისტორია ნივთიერებების ბოროტად გამოყენების შესახებ
- მენტალური ჯანმრთელობის ზოგიერთი წინასწარ არსებული მდგომარეობა
- თანატოლების ზეწოლა ან ისეთი სოციალური გარემო, სადაც ხდება ნარკოტიკების მოხმარება
- რეცეპტული წამლებისადმი მარტივი ხელმისაწვდომობა (მაგალითად, სახლში მედიკამენტების კარადაში შენახვა)
- არასაკმარისი ცოდნა რეცეპტული წამლებისა და მათი პოტენციური ზიანის შესახებ
შესაძლო შედეგები:
რეცეპტული წამლების ბოროტად გამოყენებამ შესაძლოა გამოიწვიოს სერიოზული პრობლემები, განსაკუთრებით მაშინ, თუ ისინი მიიღება დიდი დოზით, სხვა მედიკამენტებთან ან ალკოჰოლთან ერთად.
სამედიცინო შედეგები:
- ოპიოიდები – იწვევს სუნთქვის შენელებას და შეიძლება სუნთქვის გაჩერებასაც კი გამოიწვიოს. ზედოზირებამ შეიძლება კომა და სიკვდილი გამოიწვიოს.
- შფოთვის საწინააღმდეგო მედიკამენტები და დამამშვიდებლები – იწვევს მეხსიერების პრობლემებს, დაბალ არტერიულ წნევას და სუნთქვის შენელებას. ზედოზირებამ შესაძლოა გამოიწვიოს კომა ან სიკვდილი. წამლის მკვეთრი შეწყვეტა კი შეიძლება გამოიხატოს აბსტინენციაში, რასაც თან ახლავს ჰიპერაქტიური ნერვული სისტემა და კრუნჩხვები.
- სტიმულატორები – იწვევს სხეულის ტემპერატურის მომატებას, გულის პრობლემებს, მაღალ არტერიულ წნევას, კრუნჩხვებს, ჰალუცინაციებს, აგრესიას და პარანოიას.
ფიზიკური და ფსიქოლოგიური დამოკიდებულება:
ფიზიკური დამოკიდებულება – ორგანიზმი ეჩვევა წამალს, რის გამოც საჭიროა უფრო მაღალი დოზები იმავე ეფექტის მისაღებად. წამლის შემცირების ან შეწყვეტის შემთხვევაში, ადამიანს შეიძლება განუვითარდეს აბსტინენციის სიმპტომები.
ფსიქოლოგიური დამოკიდებულება – დამოკიდებულ ადამიანებს შესაძლოა ჰქონდეთ ფიზიკური დამოკიდებულება, მაგრამ ამასთან ერთად შეუჩერებელი სურვილი წამლის მიღებისა, მიუხედავად იმისა, რომ ეს მათ ცხოვრებაში სერიოზულ პრობლემებს იწვევს.
სხვა შედეგები:
რეცეპტული წამლების ბოროტად გამოყენებამ შეიძლება გამოიწვიოს:
- რისკიანი ქცევები და არასწორი გადაწყვეტილებების მიღება
- არალეგალური ან რეკრეაციული ნარკოტიკების მოხმარება
- კრიმინალურ აქტივობებში ჩართვა
- ავტოსაგზაო შემთხვევებში მოხვედრა
- სწავლაში ან სამუშაოში წარუმატებლობები
- ურთიერთობებში პრობლემები
პრევენციის გზები:
რეცეპტული წამლების ბოროტად გამოყენება შეიძლება მოხდეს მაშინაც, თუ ადამიანი მათ სამედიცინო საჭიროების გამო იღებს. ამიტომ მნიშვნელოვანია სათანადო სიფრთხილის ზომების მიღება.
რისკის შესამცირებლად გაითვალისწინეთ შემდეგი რჩევები:
- გაიარეთ კონსულტაცია ექიმთან – დარწმუნდით, რომ ექიმმა სწორად შეაფასა თქვენი მდგომარეობა და სწორად შეარჩია წამალი.
- მიდევნეთ თვალი თქვენი მკურნალობის პროცესს – რეგულარულად ესაუბრეთ ექიმს, რათა დარწმუნდეთ, რომ წამალი მუშაობს და საჭირო დოზას იღებთ.
- მკაცრად დაიცავით მითითებები – არ გაზარდოთ დოზა ექიმის კონსულტაციის გარეშე!
- იცოდეთ წამლის მოქმედება – ჰკითხეთ ექიმს ან ფარმაცევტს წამლის შესაძლო გვერდითი ეფექტების შესახებ.
- არ მიიღოთ სხვისი წამალი – თუნდაც თქვენს მეგობარს იგივე დაავადება ჰქონდეს, მისთვის დანიშნული წამალი თქვენთვის არ არის უსაფრთხო.
- არ შეუკვეთოთ წამლები ინტერნეტით საეჭვო წყაროებიდან – ზოგიერთი ვებსაიტი ყიდის ყალბ ან სახიფათო პრეპარატებს.
მოზარდებში რეცეპტული წამლების ბოროტად გამოყენების პრევენცია:
მოზარდები ხშირად არასწორად იყენებენ რეცეპტულ წამლებს. ამის თავიდან ასაცილებლად:
- ესაუბრეთ თქვენს შვილს რეცეპტული წამლების საფრთხეებზე – აუხსენით, რომ ექიმის მიერ დანიშნული წამალი უსაფრთხო არ არის, თუ ის სხვისთვის არის განკუთვნილი.
- დააწესეთ მკაფიო წესები – აუხსენით, რომ არ შეიძლება წამლების გაზიარება ან სხვისი წამლის მიღება.
- ესაუბრეთ ალკოჰოლის საფრთხეებზე – ალკოჰოლისა და წამლების კომბინაცია ზრდის შემთხვევითი ზედოზირებისა და სხვა გართულებების რისკს.
- მოარიდეთ წამლები ბავშვებს და მოზარდებს – შეინახეთ წამლები უსაფრთხო, ჩაკეტილ ადგილას.
- დარწმუნდით, რომ თქვენი შვილი არ უკვეთავს წამლებს ონლაინ – ზოგი ვებსაიტი ყიდის ყალბ და საშიშ წამლებს, რომლებსაც რეცეპტი არ სჭირდება.
მკურნალობის შესაძლო გზები:
რეცეპტული წამლების ბოროტად გამოყენების მკურნალობის მეთოდები დამოკიდებულია კონკრეტულ პრეპარატზე და პაციენტის საჭიროებებზე.
მკურნალობამ შესაძლოა მოიცვას:
- გამოყოფის პროცესი (დეტოქსიკაცია)
- დამოკიდებულების საწინააღმდეგო მედიკამენტები
- რეაბილიტაცია.
წამლის შეწყვეტა (გამოყოფა და დეტოქსიკაცია):
დეტოქსიკაციის პროცესი დამოკიდებულია წამლის ტიპსა და გამოყენების ინტენსივობაზე.
გამოყოფის პროცესი (აბსტინენციის პერიოდი) შეიძლება იყოს საშიში და აუცილებელია ექიმის მეთვალყურეობა.
ოპიოიდური წამლების შეწყვეტა
ოპიოიდების (მაგალითად, ტრამადოლი, მორფინი) შეწყვეტისას საჭიროა დოზის ეტაპობრივი შემცირება.
ექიმები ზოგჯერ იყენებენ დამატებით პრეპარატებს,სიმპტომურად.
ანქსიოლიტიკებისა და დამამშვიდებლების შეწყვეტა
ანქსიოლიტიკების (მაგალითად, ბენზოდიაზეპინები) ხანგრძლივი გამოყენებისას შეწყვეტის პროცესი შეიძლება გაგრძელდეს რამდენიმე კვირის განმავლობაში.
შესაძლოა საჭირო გახდეს ფსიქოთერაპია და განწყობის სტაბილიზატორები.
მნიშვნელოვანია ექიმთან კონსულტაციები დოზის ეტაპობრივი შემცირებისთვის.
სტიმულატორების შეწყვეტა
მკურნალობა მოიცავს დოზის ეტაპობრივ შემცირებას და სიმპტომების მართვას.
ძილის პრობლემების, დაღლილობისა და დეპრესიის მართვა მნიშვნელოვანია აღდგენის პროცესში.
გადალახვა და მხარდაჭერა
რეცეპტული წამლების ბოროტად გამოყენების შეწყვეტა რთული და სტრესული პროცესია. ხშირად საჭიროა ოჯახის, მეგობრების და სპეციალისტების მხარდაჭერა.
ნარკოტიკული ნივთიერებების ბოროტად გამოყენებასთან ბრძოლა რთულია. ადამიანები ხშირად უარყოფენ პრობლემას ან არ სურთ მკურნალობის დაწყება. ინტერვენციამ შეიძლება მოამზადოს ადამიანი სამკურნალო პროცესისთვის.
ინტერვენცია არის წინასწარ დაგეგმილი პროცესი, რომელშიც მონაწილეობენ ოჯახის წევრები, მეგობრები და სპეციალისტები.
ინტერვენციის მიზნები:
- მიმართოთ საყვარელ ადამიანს პრობლემის რეალურ შედეგებზე
- მოითხოვოთ, რომ მიიღოს დახმარება
- მიაწოდოთ მკაფიო გზავნილი, რომ პრობლემის იგნორირება არ შეიძლება
ინტერვენციის დაგეგმვაში შეიძლება დაგეხმაროთ ფსიქოლოგი, ნარკოლოგი, ფსიქიატრი ა ფსიქოთერაპევტი.
როგორ მოვემზადოთ ექიმთან ვიზიტისთვის?
შეადგინეთ სია ყველა იმ მედიკამენტის, რომელსაც იღებთ (მათ შორის, რეცეპტის გარეშე გაყიდვადი პრეპარატები, ბალახები, საკვები დანამატები და ალკოჰოლი).
ჩაწერეთ თქვენი სიმპტომები და მათი ხანგრძლივობა.
გაიხსენეთ მნიშვნელოვანი ცხოვრებისეული ცვლილებები ან სტრესული სიტუაციები.
მოამზადეთ კითხვები ექიმისთვის, მაგალითად:
- რა მკურნალობის ვარიანტები არსებობს?
- რამდენი ხანი სჭირდება მკურნალობას?
- როგორ ვმართო სხვა ჯანმრთელობის პრობლემები მკურნალობის პროცესში?
- შეგიძლიათ მირჩიოთ სანდო ვებსაიტები ან ბეჭდური მასალა?
წინასწარი მომზადება დაგეხმარებათ მაქსიმალურად გამოიყენოთ ექიმთან გასაუბრების დრო.